ค่าชดเชยเลิกจ้าง
ถูกเลิกจ้างได้เงินเท่าไหร่?

อัตราค่าชดเชยตามอายุงาน (มาตรา 118)

• ทำงานครบ 120 วัน แต่ไม่ครบ 1 ปี: ค่าจ้างอัตราสุดท้าย 30 วัน
• ครบ 1 ปี แต่ไม่ครบ 3 ปี: ค่าจ้างอัตราสุดท้าย 90 วัน
• ครบ 3 ปี แต่ไม่ครบ 6 ปี: ค่าจ้างอัตราสุดท้าย 180 วัน
• ครบ 6 ปี แต่ไม่ครบ 10 ปี: ค่าจ้างอัตราสุดท้าย 240 วัน
• ครบ 10 ปี แต่ไม่ครบ 20 ปี: ค่าจ้างอัตราสุดท้าย 300 วัน
• ครบ 20 ปีขึ้นไป: ค่าจ้างอัตราสุดท้าย 400 วัน

"ค่าจ้างอัตราสุดท้าย" ในที่นี้หมายถึงค่าตอบแทนการทำงานตามปกติที่นายจ้างจ่ายประจำสม่ำเสมอ เช่น เงินเดือนหรือค่าจ้างรายวันคูณจำนวนวันทำงานปกติ และเงินอื่นที่จ่ายแน่นอนทุกเดือนในลักษณะเป็นส่วนหนึ่งของค่าจ้าง แต่โดยทั่วไปไม่รวมค่าล่วงเวลา ค่าคอมมิชชั่นที่ผันแปรตามผลงาน หรือเบี้ยขยันที่มีเงื่อนไขไม่แน่นอน อายุงานให้นับต่อเนื่องตั้งแต่วันเริ่มทำงานจนถึงวันสุดท้ายที่ถูกเลิกจ้างจริง รวมช่วงที่ลาป่วยหรือลาโดยชอบด้วยกฎหมายด้วย

แปลงเป็นเงินบาทจริง (เงินเดือน 20,000 บาท)

ตัวเลข "จำนวนวัน" เข้าใจยากถ้าไม่แปลงเป็นบาท ลองดูตัวอย่างพนักงานเงินเดือน 20,000 บาท ที่อายุงานแต่ละช่วงจะได้ค่าชดเชยเท่าไหร่จริงๆ:

สังเกตว่าอัตราค่าชดเชยไม่ได้เพิ่มแบบเส้นตรงตามอายุงาน — ช่วง 1-3 ปีกับ 3-6 ปี ได้เพิ่มขึ้นเท่าตัว (90 เป็น 180 วัน) แต่ช่วง 6-10 ปีกับ 10-20 ปี เพิ่มขึ้นแบบค่อยเป็นค่อยไปกว่า (240 เป็น 300 วัน) กฎหมายออกแบบให้อัตราเพิ่มเร็วในช่วงต้นเพื่อคุ้มครองลูกจ้างที่เพิ่งผ่านพ้นช่วงทดลองงาน แล้วค่อยชะลออัตราเพิ่มในช่วงอายุงานที่ยาวขึ้น

ทำงานไม่ถึง 120 วัน มีสิทธิไหม

ลูกจ้างที่ทำงานยังไม่ครบ 120 วันติดต่อกัน ยังไม่เกิดสิทธิได้รับค่าชดเชยตามมาตรา 118 แม้ถูกเลิกจ้างในระหว่างนั้น อย่างไรก็ตามลูกจ้างกลุ่มนี้ยังมีสิทธิได้รับค่าจ้างค้างจ่ายจนถึงวันสุดท้ายที่ทำงาน และหากนายจ้างเลิกจ้างโดยไม่บอกกล่าวล่วงหน้าตามรอบการจ่ายค่าจ้าง ยังอาจมีสิทธิได้รับค่าบอกกล่าวล่วงหน้า (สินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า) ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์แยกต่างหากจากค่าชดเชย ซึ่งเป็นคนละเรื่องกัน ไม่ควรสับสนว่าไม่มีสิทธิใดเลย

กรณีที่นายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชย

หากเลิกจ้างเพราะลูกจ้างกระทำผิดร้ายแรง เช่น ทุจริตต่อหน้าที่ จงใจทำให้นายจ้างได้รับความเสียหาย ประมาทเลินเล่อเป็นเหตุให้นายจ้างได้รับความเสียหายอย่างร้ายแรง ฝ่าฝืนข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานหรือระเบียบคำสั่งอันชอบด้วยกฎหมายอย่างร้ายแรง หรือละทิ้งหน้าที่เป็นเวลา 3 วันทำงานติดต่อกันโดยไม่มีเหตุอันสมควร หรือได้รับโทษจำคุกตามคำพิพากษาถึงที่สุด นายจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยในกรณีเหล่านี้ แต่ภาระการพิสูจน์ว่าลูกจ้างทำผิดจริงตกอยู่กับนายจ้าง หากนายจ้างอ้างเหตุเหล่านี้โดยไม่มีหลักฐานชัดเจนหรือศาลแรงงานเห็นว่าเหตุไม่ร้ายแรงพอ ลูกจ้างยังมีสิทธิเรียกค่าชดเชยพร้อมอาจได้ค่าเสียหายจากการเลิกจ้างที่ไม่เป็นธรรมเพิ่มเติมด้วย

วิธีคำนวณเบื้องต้น

ค่าชดเชย = (ค่าจ้างอัตราสุดท้ายต่อเดือน ÷ 30) × จำนวนวันตามอายุงาน ตัวอย่างเช่น เงินเดือนสุดท้าย 30,000 บาท ทำงานมาแล้ว 4 ปี จะได้ค่าชดเชยเท่ากับค่าจ้าง 180 วัน คิดเป็นเงินประมาณ 180,000 บาท ตัวเลขจริงอาจแตกต่างกันตามข้อเท็จจริงของแต่ละกรณี ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านแรงงานหากไม่แน่ใจ

ค่าชดเชยพิเศษ กรณีย้ายกิจการหรือปรับปรุงเครื่องจักร

นอกจากค่าชดเชยปกติตามมาตรา 118 กฎหมายแรงงานยังกำหนดค่าชดเชยพิเศษเพิ่มเติมไว้สำหรับสองกรณี กรณีแรกคือนายจ้างเลิกจ้างเพราะปรับปรุงหน่วยงาน กระบวนการผลิต การจำหน่าย หรือการบริการ อันเนื่องมาจากการนำเครื่องจักรมาใช้หรือเปลี่ยนแปลงเครื่องจักรหรือเทคโนโลยี (มาตรา 121) หากนายจ้างไม่แจ้งลูกจ้างและกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานล่วงหน้าอย่างน้อย 60 วัน ต้องจ่ายค่าชดเชยพิเศษแทนการบอกกล่าวล่วงหน้าอีกไม่น้อยกว่าค่าจ้าง 60 วัน นอกเหนือจากค่าชดเชยตามมาตรา 118 และหากลูกจ้างที่ถูกเลิกจ้างด้วยเหตุนี้ทำงานติดต่อกันเกิน 6 ปีขึ้นไป มาตรา 122 กำหนดให้ได้ค่าชดเชยพิเศษเพิ่มอีกไม่น้อยกว่าค่าจ้างอัตราสุดท้าย 15 วันต่อการทำงานครบ 1 ปี แต่ค่าชดเชยพิเศษส่วนนี้รวมแล้วต้องไม่เกินค่าจ้างอัตราสุดท้าย 360 วัน ลูกจ้างที่ถูกเลิกจ้างเพราะเหตุผลด้านเทคโนโลยีหรือการย้ายสถานประกอบกิจการจึงควรตรวจสอบสิทธิ์ส่วนนี้เพิ่มเติม เพราะมักถูกมองข้ามและได้เงินน้อยกว่าที่ควรได้รับจริง

ตัวอย่างการคำนวณค่าชดเชยหลายกรณี

กรณีที่ 1 ลูกจ้างเงินเดือน 18,000 บาท ทำงานมา 8 เดือนแล้วถูกเลิกจ้าง เข้าเกณฑ์ทำงานครบ 120 วันแต่ไม่ครบ 1 ปี ได้ค่าชดเชย 30 วัน = 18,000 บาท กรณีที่ 2 ลูกจ้างเงินเดือน 25,000 บาท ทำงานมา 7 ปี ถูกเลิกจ้างทั่วไปโดยไม่มีเหตุยกเว้น เข้าเกณฑ์ครบ 6 ปีแต่ไม่ครบ 10 ปี ได้ค่าชดเชย 240 วัน = (25,000÷30)×240 = 200,000 บาท กรณีที่ 3 ลูกจ้างเงินเดือน 25,000 บาท ทำงานมา 7 ปีเช่นกัน แต่ถูกเลิกจ้างเพราะนายจ้างนำเครื่องจักรใหม่มาแทนคนโดยไม่แจ้งล่วงหน้า 60 วัน จะได้ค่าชดเชยปกติ 240 วัน (200,000 บาท) บวกค่าชดเชยพิเศษแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า 60 วัน (50,000 บาท) บวกค่าชดเชยพิเศษเพิ่มจากอายุงานเกิน 6 ปี อีก 15 วัน (12,500 บาท) รวมทั้งสิ้นประมาณ 262,500 บาท จะเห็นว่ากรณีเลิกจ้างเพราะเทคโนโลยีหรือย้ายกิจการ ลูกจ้างมีสิทธิได้รับเงินมากกว่าการเลิกจ้างทั่วไปอย่างมีนัยสำคัญ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเรื่องค่าชดเชย

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดคือคิดว่าลาออกเองก็มีสิทธิได้ค่าชดเชยเหมือนถูกเลิกจ้าง ทั้งที่ค่าชดเชยตามมาตรา 118 ใช้เฉพาะกรณีนายจ้างเป็นฝ่ายเลิกจ้างเท่านั้น ลูกจ้างที่ลาออกเองไม่มีสิทธิรับค่าชดเชยส่วนนี้ อีกความเข้าใจผิดคือคิดว่า "ให้ออกโดยจ่ายเงินชดเชยพิเศษบางส่วนแล้วเซ็นยินยอม" คือค่าชดเชยเต็มจำนวนตามกฎหมายแล้ว ทั้งที่บางครั้งนายจ้างจ่ายน้อยกว่าที่กฎหมายกำหนดโดยลูกจ้างไม่ทันสังเกต ควรคำนวณเทียบกับตารางอัตราขั้นต่ำก่อนเซ็นเอกสารใดๆ เสมอ นอกจากนี้หลายคนลืมว่าค่าชดเชยเป็นคนละก้อนกับเงินอื่นที่นายจ้างต้องจ่ายเมื่อเลิกจ้าง เช่น ค่าจ้างค้างจ่าย ค่าจ้างสำหรับวันหยุดพักผ่อนประจำปีที่ยังไม่ได้ใช้ และสินจ้างแทนการบอกกล่าวล่วงหน้า ซึ่งต้องนำมารวมคำนวณแยกกันไม่ใช่เหมาเป็นก้อนเดียว

นายจ้างไม่จ่ายค่าชดเชย ทำอย่างไรได้

หากนายจ้างเลิกจ้างแล้วไม่จ่ายค่าชดเชยตามกำหนด กฎหมายให้สิทธิลูกจ้างเรียกดอกเบี้ยระหว่างเวลาผิดนัดในอัตราร้อยละ 15 ต่อปีของยอดค้างจ่าย ลูกจ้างสามารถยื่นคำร้องต่อพนักงานตรวจแรงงาน ณ สำนักงานสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานในพื้นที่ที่สถานประกอบการตั้งอยู่ หรือยื่นฟ้องต่อศาลแรงงานโดยตรงก็ได้ โดยไม่มีค่าใช้จ่ายในการฟ้องคดีแรงงาน และไม่จำเป็นต้องมีทนายความก็ยื่นฟ้องเองได้ ควรเตรียมหลักฐานให้ครบ เช่น สัญญาจ้าง สลิปเงินเดือนย้อนหลัง หนังสือเลิกจ้าง (ถ้ามี) และหลักฐานการติดต่อทวงถามค่าชดเชยจากนายจ้าง เพื่อให้กระบวนการพิจารณารวดเร็วขึ้น

คำถามที่พบบ่อย

คำถาม สัญญาจ้างเป็นแบบมีกำหนดระยะเวลา พอครบสัญญาแล้วไม่ต่อ ถือเป็นเลิกจ้างที่ได้ค่าชดเชยไหม
คำตอบ โดยหลักการ สัญญาจ้างที่มีกำหนดระยะเวลาแน่นอนและเลิกจ้างเมื่อครบกำหนดตามที่ตกลงกันไว้ตั้งแต่ต้น มักไม่เข้าเงื่อนไขต้องจ่ายค่าชดเชย แต่ต้องเป็นงานในลักษณะที่กฎหมายยอมรับให้ทำสัญญาแบบมีกำหนดระยะเวลาได้จริง เช่น งานโครงการเฉพาะที่มีกำหนดแล้วเสร็จ หากลักษณะงานจริงเป็นงานประจำทั่วไปแต่ทำสัญญาระยะสั้นต่อเนื่องหลายฉบับ อาจถูกตีความว่าเป็นการเลี่ยงกฎหมายและยังต้องจ่ายค่าชดเชยอยู่ ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านแรงงานหากไม่แน่ใจลักษณะสัญญาของตัวเอง

คำถาม ค่าชดเชยต้องเสียภาษีไหม
คำตอบ ค่าชดเชยตามกฎหมายแรงงานได้รับยกเว้นภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาบางส่วนตามหลักเกณฑ์ที่กรมสรรพากรกำหนด ซึ่งเกี่ยวข้องกับระยะเวลาทำงานและจำนวนเงินที่ได้รับ ส่วนที่เกินเกณฑ์ยกเว้นจะต้องนำไปรวมคำนวณภาษีเงินได้ตามปกติ ควรตรวจสอบหลักเกณฑ์ล่าสุดกับกรมสรรพากรหรือฝ่ายบุคคลก่อนยื่นภาษีปีที่ได้รับค่าชดเชย

คำถาม บริษัทปิดกิจการกะทันหันไม่มีเงินจ่ายค่าชดเชย ลูกจ้างจะได้เงินจากไหน
คำตอบ กรณีนายจ้างไม่มีเงินจ่ายจริง ลูกจ้างยังคงมีสิทธิเรียกร้องผ่านกระบวนการทางกฎหมายอยู่ และในบางกรณีที่ลูกจ้างเป็นผู้ประกันตนประกันสังคม กองทุนสงเคราะห์ลูกจ้างอาจช่วยจ่ายเงินสงเคราะห์บางส่วนล่วงหน้าไปก่อนตามเงื่อนไขที่กำหนด ควรติดต่อสำนักงานสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานในพื้นที่เพื่อขอคำแนะนำเฉพาะกรณี

คำถาม ถูกเลิกจ้างระหว่างทดลองงาน มีสิทธิได้ค่าชดเชยไหม
คำตอบ หากทำงานมาแล้วครบ 120 วันขึ้นไปแม้ยังอยู่ในช่วงทดลองงาน ก็ยังเข้าเกณฑ์มีสิทธิได้รับค่าชดเชยตามมาตรา 118 เช่นเดียวกับพนักงานประจำ เพราะกฎหมายพิจารณาจากระยะเวลาทำงานจริง ไม่ได้แยกว่าอยู่ในสถานะทดลองงานหรือไม่