หนี้ท่วมหัว
ฟื้นฟูหนี้สินหรือล้มละลาย ทำอย่างไร?

หนี้เท่าไหร่ถึงจะถูกฟ้องล้มละลายได้

เจ้าหนี้สามารถยื่นฟ้องให้ลูกหนี้ที่เป็นบุคคลธรรมดาเป็นบุคคลล้มละลายได้ เมื่อมีหนี้สินล้นพ้นตัวและมียอดหนี้ไม่น้อยกว่า 1,000,000 บาท (นิติบุคคลใช้เกณฑ์ 2,000,000 บาท) โดยหนี้นั้นต้องเป็นจำนวนที่แน่นอนและกำหนดจำนวนได้โดยไม่มีข้อโต้แย้ง คำว่า "หนี้สินล้นพ้นตัว" ตามกฎหมายหมายถึงสภาพที่ทรัพย์สินทั้งหมดของลูกหนี้ไม่พอชำระหนี้สินทั้งหมด ไม่ใช่แค่ผ่อนไม่ทันหรือรายได้ไม่พอในเดือนนั้น ๆ เพียงชั่วคราว หนี้ที่นับรวมกันเพื่อให้ถึงเกณฑ์นี้อาจมาจากเจ้าหนี้หลายรายรวมกันก็ได้ ไม่จำเป็นต้องเป็นหนี้จากเจ้าหนี้รายเดียว ตราบใดที่เจ้าหนี้ที่ยื่นฟ้องมียอดหนี้รวมที่ตนเป็นเจ้าหนี้ไม่น้อยกว่าเกณฑ์ขั้นต่ำดังกล่าว

เป็นบุคคลล้มละลายแล้ว เกิดอะไรขึ้น

เมื่อศาลมีคำสั่งพิทักษ์ทรัพย์และพิพากษาให้เป็นบุคคลล้มละลาย ลูกหนี้จะไม่มีอำนาจจัดการทรัพย์สินของตนเอง ทรัพย์สินจะถูกนำไปรวบรวมเพื่อชำระหนี้ให้เจ้าหนี้ผ่านเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์ และมีข้อจำกัดบางประการ เช่น การเดินทางออกนอกประเทศต้องขออนุญาตจากเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์ก่อน ไม่สามารถเป็นกรรมการบริษัทหรือประกอบอาชีพบางประเภทที่กฎหมายเฉพาะห้ามไว้ระหว่างเป็นบุคคลล้มละลาย และธนาคารมักปฏิเสธการเปิดบัญชีหรืออนุมัติสินเชื่อใหม่ในช่วงนี้ โดยทั่วไปศาลจะปลดจากการล้มละลายเมื่อครบกำหนด 3 ปี นับแต่วันที่ศาลพิพากษา เว้นแต่มีเหตุให้ขยายหรือย่นระยะเวลาออกไปตามพฤติการณ์ของแต่ละคดี เช่น กรณีพบว่าลูกหนี้ปกปิดทรัพย์สินหรือเคยล้มละลายมาก่อน ทรัพย์สินที่จำเป็นต่อการดำรงชีพ เช่น เครื่องนุ่งห่ม เครื่องใช้ในบ้านที่จำเป็น และเครื่องมือประกอบอาชีพในวงเงินที่กฎหมายกำหนด จะไม่ถูกนำไปรวบรวมขายทอดตลาด

ทางเลือกก่อนถึงขั้นล้มละลาย

สำหรับลูกหนี้รายย่อยที่ยังมีความตั้งใจและศักยภาพในการผ่อนชำระ มีโครงการช่วยเหลือลูกหนี้ เช่น การปรับโครงสร้างหนี้กับเจ้าหนี้โดยตรง คลินิกแก้หนี้ที่ธนาคารแห่งประเทศไทยร่วมกับสถาบันการเงินจัดตั้งขึ้นเพื่อรวมหนี้บัตรเครดิตและสินเชื่อส่วนบุคคลจากหลายเจ้าหนี้มาปรับโครงสร้างเป็นก้อนเดียวในอัตราดอกเบี้ยที่ผ่อนปรนกว่า หรือกระบวนการฟื้นฟูหนี้สินรายย่อยผ่านศาล ซึ่งเป็นช่องทางตามกฎหมายล้มละลายที่เปิดให้ลูกหนี้ที่มีรายได้ประจำแต่หนี้สินล้นพ้นตัวยื่นคำร้องขอฟื้นฟูต่อศาลได้เอง โดยไม่ต้องรอให้ถูกเจ้าหนี้ฟ้องก่อน หากศาลเห็นชอบแผนฟื้นฟู ลูกหนี้จะได้ผ่อนชำระตามแผนใหม่ที่มักยืดระยะเวลาออกและลดภาระดอกเบี้ยลง โดยไม่ต้องเข้าสู่กระบวนการล้มละลายเต็มรูปแบบ ควรพิจารณาทางเลือกเหล่านี้ตั้งแต่เนิ่น ๆ ก่อนปล่อยให้ถูกฟ้องล้มละลาย เพราะเมื่อคดีล้มละลายเข้าสู่ชั้นศาลแล้ว ทางเลือกในการเจรจาจะแคบลงมาก

เทียบ 4 ทางเลือกเมื่อหนี้ท่วม

ก่อนไปถึงขั้นล้มละลายเต็มรูปแบบ มีทางเลือกที่เบากว่าหลายระดับ ลองเทียบกันดูว่าแต่ละทางเหมาะกับสถานการณ์แบบไหน:

สังเกตว่าทั้งสี่ทางเรียงลำดับจากเบาไปหนัก และยิ่งอยู่ทางซ้ายของตารางยิ่งเป็นทางเลือกที่ควรพิจารณาก่อน เพราะกระทบสิทธิและทรัพย์สินน้อยกว่า การเจรจาเองหรือเข้าคลินิกแก้หนี้ทำได้ตั้งแต่ยังไม่ถูกฟ้อง ขณะที่การฟื้นฟูหนี้สินรายย่อยและล้มละลายเต็มรูปแบบเป็นกระบวนการทางศาลที่มักเกิดขึ้นเมื่อสถานการณ์หนี้รุนแรงถึงขั้นหนี้สินล้นพ้นตัวแล้ว

เช็กลิสต์เมื่อหนี้เริ่มท่วมหัว

• รวบรวมยอดหนี้ทั้งหมดและจัดลำดับตามอัตราดอกเบี้ยที่สูงที่สุดก่อน เพื่อวางแผนว่าจะทยอยปิดหนี้ก้อนไหนก่อน
• ติดต่อเจ้าหนี้เพื่อเจรจาปรับโครงสร้างหนี้ก่อนที่จะถูกฟ้องร้อง เพราะเจ้าหนี้ส่วนใหญ่ยินดีเจรจามากกว่าปล่อยให้กลายเป็นหนี้เสียแล้วต้องไปฟ้องบังคับคดี
• ปรึกษาศูนย์ให้คำปรึกษาด้านหนี้สินหรือทนายความก่อนตัดสินใจเข้าสู่กระบวนการทางศาล เช่น สายด่วนหนี้สินของ ธปท. หรือหน่วยงานให้คำปรึกษาด้านการเงินที่ไม่คิดค่าใช้จ่าย
• ตรวจสอบสิทธิ์เข้าร่วมคลินิกแก้หนี้หรือมหกรรมไกล่เกลี่ยหนี้ที่หน่วยงานรัฐจัดขึ้นเป็นระยะ ซึ่งมักมีเงื่อนไขผ่อนปรนกว่าการเจรจาเองรายเดียว

ขั้นตอนกระบวนการล้มละลาย ตั้งแต่ฟ้องจนปลดหนี้

กระบวนการล้มละลายของบุคคลธรรมดามีลำดับขั้นตอนหลักดังนี้ เจ้าหนี้ยื่นฟ้องต่อศาลล้มละลายกลางพร้อมหลักฐานแสดงว่าลูกหนี้มีหนี้สินล้นพ้นตัวและถึงเกณฑ์ขั้นต่ำ ศาลนัดไต่สวนเพื่อฟังทั้งสองฝ่าย หากศาลเห็นว่าเข้าเงื่อนไขจะมีคำสั่งพิทักษ์ทรัพย์เด็ดขาด ซึ่งเป็นจุดที่อำนาจจัดการทรัพย์สินของลูกหนี้โอนไปอยู่กับเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์ทันที จากนั้นเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์จะประกาศให้เจ้าหนี้ทุกรายยื่นคำขอรับชำระหนี้ภายในกำหนดเวลา และเรียกประชุมเจ้าหนี้เพื่อพิจารณาว่าจะขอให้ศาลพิพากษาให้ล้มละลายเลย หรือเสนอให้ทำ "ข้อประนอมหนี้" ซึ่งเป็นข้อตกลงผ่อนชำระที่เจ้าหนี้ส่วนใหญ่ยอมรับแทนการล้มละลาย หากไม่มีการประนอมหนี้ ศาลจะพิพากษาให้เป็นบุคคลล้มละลาย และเมื่อครบกำหนดเวลาตามกฎหมาย (โดยทั่วไป 3 ปี เว้นแต่มีเหตุพิเศษ) ลูกหนี้จะได้รับการปลดจากล้มละลายโดยผลของกฎหมาย ทำให้กลับมามีอำนาจจัดการทรัพย์สินและทำนิติกรรมได้ตามปกติอีกครั้ง

ตัวอย่างประเมินว่าเข้าเกณฑ์หนี้สินล้นพ้นตัวหรือไม่

สมมติมีหนี้บัตรเครดิต 3 ใบรวม 380,000 บาท หนี้สินเชื่อส่วนบุคคล 250,000 บาท และหนี้กู้ยืมจากญาติอีก 450,000 บาท รวมหนี้สินทั้งหมด 1,080,000 บาท ขณะที่ทรัพย์สินที่มีอยู่ เช่น เงินฝาก รถยนต์ และของมีค่าอื่น รวมมูลค่าประเมินได้เพียง 300,000 บาท กรณีนี้ถือว่าหนี้สินสูงกว่าทรัพย์สินอย่างชัดเจน เข้าลักษณะ "หนี้สินล้นพ้นตัว" และมียอดหนี้เกินเกณฑ์ขั้นต่ำ 1,000,000 บาทแล้ว หากเจ้าหนี้รายใดรายหนึ่ง (หรือรวมกันหลายรายที่เป็นเจ้าหนี้ในมูลหนี้เดียวกัน) มีมูลหนี้ไม่น้อยกว่า 1,000,000 บาทที่ค้างชำระแน่นอน ก็มีสิทธิยื่นฟ้องล้มละลายได้ตามกฎหมาย แต่หากทรัพย์สินยังมากกว่าหนี้สิน เช่น มีบ้านและที่ดินมูลค่าสูง แม้ยอดหนี้จะเกิน 1 ล้านบาทก็อาจไม่เข้าเกณฑ์หนี้สินล้นพ้นตัว เพราะศาลพิจารณาสัดส่วนทรัพย์สินกับหนี้สินโดยรวม ไม่ใช่ดูแค่ตัวเลขหนี้อย่างเดียว

ข้อเข้าใจผิดที่พบบ่อยเรื่องล้มละลาย

หลายคนเข้าใจผิดว่าเป็นบุคคลล้มละลายแล้วหนี้จะหายไปทันที ความจริงคือหนี้ยังคงอยู่จนกว่าจะมีการรวบรวมทรัพย์สินชำระหนี้ตามกระบวนการ และหนี้ส่วนที่ชำระไม่หมดจะได้รับการปลดเมื่อพ้นจากล้มละลายเท่านั้น (เว้นแต่บางประเภทหนี้ที่กฎหมายไม่ให้ปลด เช่น หนี้จากการฉ้อโกง) อีกความเข้าใจผิดคือคิดว่าทรัพย์สินของคู่สมรสจะถูกยึดไปด้วยเสมอ ความจริงคือทรัพย์สินส่วนตัวของคู่สมรสที่ไม่ใช่สินสมรสและไม่เกี่ยวข้องกับหนี้สินของลูกหนี้ โดยหลักจะไม่ถูกนำไปรวบรวม ยกเว้นสินสมรสที่ต้องแบ่งตามกฎหมายครอบครัว และบางคนเข้าใจว่าแค่ถูกฟ้องล้มละลายก็เท่ากับเป็นบุคคลล้มละลายทันที ทั้งที่ต้องผ่านขั้นตอนไต่สวน พิทักษ์ทรัพย์ และพิพากษาก่อน ระหว่างนั้นลูกหนี้ยังมีสิทธิเจรจาประนอมหนี้เพื่อหลีกเลี่ยงการถูกพิพากษาให้ล้มละลายได้เสมอ

คำถามที่พบบ่อย

คำถาม เป็นบุคคลล้มละลายแล้ว ยังทำงานหาเงินได้ปกติไหม
คำตอบ ยังทำงานและมีรายได้ได้ตามปกติ แต่รายได้บางส่วนอาจถูกเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์เรียกเก็บเพื่อนำไปชำระหนี้ตามสัดส่วนที่เหมาะสม โดยเว้นส่วนที่จำเป็นต่อการดำรงชีพไว้ให้ ไม่ใช่ริบรายได้ทั้งหมด

คำถาม หนี้กู้ยืมนอกระบบเอาไปรวมฟ้องล้มละลายได้ไหม
คำตอบ หนี้ต้องเป็นหนี้ที่กำหนดจำนวนได้แน่นอนตามกฎหมาย หากเป็นหนี้นอกระบบที่มีหลักฐานชัดเจน เช่น สัญญากู้หรือหลักฐานการโอนเงิน ก็สามารถนำมานับรวมได้ แต่ดอกเบี้ยส่วนที่เกินเพดานตามกฎหมายจะไม่ถูกนำมานับเป็นมูลหนี้ที่ฟ้องร้องได้

คำถาม ฟื้นฟูหนี้สินรายย่อยกับคลินิกแก้หนี้ ต่างกันอย่างไร
คำตอบ คลินิกแก้หนี้เป็นโครงการที่ธนาคารพาณิชย์ร่วมมือกันช่วยไกล่เกลี่ยหนี้บัตรเครดิตและสินเชื่อส่วนบุคคลนอกศาล เหมาะกับหนี้ที่ยังไม่ถูกฟ้อง ส่วนการฟื้นฟูหนี้สินรายย่อยเป็นกระบวนการทางศาลภายใต้กฎหมายล้มละลาย ใช้ได้กับลูกหนี้ที่มีรายได้ประจำและหนี้สินล้นพ้นตัวแล้ว โดยศาลจะเป็นผู้พิจารณาอนุมัติแผนฟื้นฟู

คำถาม ติดประวัติเครดิตบูโรกี่ปีหลังพ้นจากล้มละลาย
คำตอบ ประวัติค้างชำระในเครดิตบูโรมีระยะเวลาการเก็บข้อมูลตามที่กฎหมายกำหนดแยกต่างหากจากสถานะล้มละลาย แม้ศาลจะปลดจากล้มละลายแล้ว ประวัติการค้างชำระหนี้ในอดีตอาจยังปรากฏอยู่ในรายงานเครดิตบูโรอีกระยะหนึ่งตามรอบการเก็บข้อมูลปกติ ไม่ได้หายไปทันทีที่พ้นล้มละลาย